Rövşən Yerfinin “Mücrü” nəşriyyatında

çap olunmuş əsərləri haqqında

İctimai konfliktin bədii həlli müasir nəsrdə daha çox psixoloji dərinlik və daxili dramatizm üzərində qurulur. Qadın hüquqlarının pozulması faktı qəhrəmanın daxili monoloqları, seçim qarşısında qalması və ya məğlubiyyəti fonunda təqdim edilir. Bu üsulla yazıçı sosial problemi bədii müstəviyə daşıyır, oxucunu isə hadisənin iştirakçısına çevirmək imkanı əldə edir. Ədliyyə sistemində işləmiş Rövşən Yerfinin “Qadın türməsi” əsəri XXI əsr Azərbaycan nəsrində qadın hüquqlarının bədii ifadəsi baxımından maraq doğurur. Əsərin əsas qəhrəmanı mühafizəkar ailə modelinin, normal işləməyən hüquqi sistemin və sosial qadağaların təzyiqi altında azadlıq uğrunda mübarizə aparır. Qadın taleyi fərdi təcrübə ilə məhdudlaşmayaraq sosial konfliktlərlə üz-üzə qalır.

Rövşən Yerfinin yaradıcılığında problemin bədii həllinə münasibət bir qədər fərqlidir. Müəllifin “Çiçək” adlı kitabında qadın mövzusuna həsr etdiyi hekayələri və esseləri toplanmışdır. Buradakı “Çiçək” hekayəsi XXI əsr Azərbaycan nəsrində qadın hüquqlarının müdafiəsi və ictimai konfliktlərin bədii həllinə yeni baxış gətirir. Əsərdə qadınlar ailəiçi məcburiyyətlər, sosial təzyiqlər və mənəvi sınaqlarla üz-üzə qalırlar. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, onlar öz həyatlarını azad iradə və müstəqil seçim vasitəsilə formalaşdırmağa çalışırlar. Bu isə həm müasir qadın tipinin formalaşmasına, həm də Azərbaycan ədəbiyyatında qadın hüquqları mövzusunun inkişafına təkan verir.

XXI əsr Azərbaycan nəsrində qadın taleyinin təsviri getdikcə daha çox sosial realizm və psixoloji dərinlik üzərində qurulmağa başlayır. R.Yerfinin “Ləçər” kimi təqdim olunan əsəri də məhz həmin istiqamətdə yazılmışdır. Romanda qadın obrazı ictimai münasibətlərin, patriarxal düşüncə tərzinin və sosial ədalətsizliyin kəsişmə nöqtəsində təqdim olunur.

Əsərin mərkəzində dayanan Nahidə obrazı klassik “məsumdan məhkumluğa” keçid trayektoriyasını xatırlatsa da, müəllif onu qurban kimi təqdim etməklə kifayətlənmir. Qadının seçimlərini, yanlışlarını və məcburiyyətlərini paralel şəkildə təsvir etməyə çalışır. Rusiyada başlayan sevgi xətti ilk baxışda romantik motiv üzərində qurulsa da, tezliklə sosial-iqtisadi fərqlərin sərt reallığı ilə toqquşur. Kişinin ailəsinin qadını qəbul etməməsi sinfi və milli-mədəni baryerlərdən irəli gəlir. Bu məqamda əsərin güclü tərəfi ondan ibarətdir ki, qadının “qaçmaq” qərarını romantik qəhrəmanlıq kimi dəyərləndirmir. Bu daha çox əlacsızlıq kimi təqdim edilir.

Lakin əsərin ikinci mərhələsində sosial tənqidin tonu daha sərtləşir və hətta müəyyən qədər naturalist çalarlar qazanır. Qadının iş yerində rəhbər tərəfindən istismar olunması, onun iqtisadi asılılıq səbəbilə bu münasibətə razı olması qadın bədəninin kapital və hakimiyyət münasibətlərində alətə çevirir. Əsərdə müəllif patriarxal sistemin institusional səviyyədə də işlədiyini vurğulayır. Bununla belə, qadının üzərinə şər yüklənməsi və həbsə salınması süjet baxımından bir qədər melodramatik təsir bağışlayır və realizmin inandırıcılığını zəiflədir.

Həbsxana epizodları əsərin ən ağır və eyni zamanda ən mübahisəli hissəsidir. Qadın bədəni fiziki və simvolik olaraq istismara məruz qalmaqla sistematik zorakılıq modelinə çevrilir. Qadının ana olmaq istəyi bu kontekstdə bioloji instinktlə bərabər öz varlığını təsdiqləmə cəhdidir.

Əsərin sonunda qadının vətəninə qayıdışı və “ləçər” damğasının sorğulanması ideya baxımından dönüş nöqtəsi kimi təqdim olunur. Müəllif burada açıq şəkildə mövqe bildirir: qadına yönəlmiş etik damğalama onun real davranışlarından çox, cəmiyyətin ikili standartlarının məhsuludur. Bu ideya müasir feminist diskursla səsləşir və əsəri aktual edən əsas cəhətlərdən biridir.

Bununla belə, mətnin zəif tərəfləri də nəzərə çarpır. Əvvəla, hadisələrin ardıcıllığında bəzən səbəb-nəticə əlaqələri yetərincə əsaslandırılmır. Bəzi dönüş nöqtələri daha dərin işlənə bilərdi. İkincisi, Nahidənin daxili monoloqları və psixoloji transformasiyası daha incə detallarla təqdim olunsaydı, obraz çoxölçülü təsir bağışlayardı. Hazırkı formada o, müəyyən məqamlarda simvolik yükün altında fərdi xüsusiyyətlərini itirir.

Roman XXI əsr Azərbaycan nəsrində qadın hüquqları və ictimai ədalətsizlik mövzusunun ifadəsi baxımından diqqətəlayiq nümunədir. Oxucunu narahat edən məqamlarla yadda qalır. Günah anlayışının kim tərəfindən və necə müəyyənləşdirildiyi sualını doğurur. Məhz bu açıq sual isə əsəri müzakirəyə açıq və aktual edir.

İlahə Səfərzadə
Ədəbiyyatşünas, yazıçı
Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrasının doktorantı